De rationele audiofiel, een utopie?
Audiofilie, rationeel of niet? Wie vindt zichzelf niet rationeel? Wie vindt een ander rationeel?
Wat is rationeel?
Volgens Wikipedia:"Met de Rede of ratio wordt het menselijk verstand bedoeld. Het begrip nam een belangrijke plaats in in de Verlichting. De mens moest de ratio gebruiken om een verlichte toestand te bereiken. De ratio wordt veroorzaakt door de perceptie van waarnemingen."
Waarnemingen zijn zeker van toepassing op audiofilie, perceptie is subjectief... Wat maakt dan een rationele verklaring?
Navolgend schrijven is te vinden op de website van E.H.Dooijes.
Dit schrijven is, met toestemming, hier overgenomen...
Het magisch denken van de audiofiel
E.H. Dooijes, juli/augustus 2007
Ik stuitte voor het eerst op de audiofilie toen ik op het net aan het zoeken was naar een reserve-exemplaar van de GZ34 gelijkrichterbuis in mijn antieke Racal communicatie-ontvanger. Alle buizen die in dit soort apparaten gebruikt worden zijn nog ruimschoots te koop, nieuw en wel, voor 5 tot 10 euro. Maar de GZ34 blijkt populair te zijn in de kringen van audiofielen (die per definitie alleen buizenversterkers gebruiken), met het gevolg dat de marktwaarde een veelvoud is van die van 'gewone' buizen. Voor specifieke merken, zoals Mullard, worden bedragen van honderden euro's neergelegd! Dat er mensen zijn die veel geld uitgeven voor buizenversterkers was mij natuurlijk wel bekend, maar de gekte waarmee dat (soms) gepaard gaat had ik niet vermoed.
GZ34 en equivalente indirect verhitte gelijkrichtbuizen
Audiofielen claimen dat ze bij het ontwerpen en testen van hun apparatuur uitsluitend op hun gehoor afgaan. Het valt echter op dat eigenlijk nooit wordt vermeld welk soort muziek als testcase wordt gebruikt. Ook de drager van deze muziek (CD, gramofoonplaat, tape, radio) komt zelden aan de orde. Realiseert men zich niet dat de manier waarop de muziek op die drager terecht is gekomen met alle waarschijnlijkheid niet strookt met de idealen van de audiofiel? Als je met een audiofiel-verantwoorde versterker gaat luisteren naar een CD die met transistorapparatuur is opgenomen, dan zou je je als rechtgeaarde audiofiel moeten afvragen wat je daarmee opschiet.
Nooit wordt zelfs maar geprobeerd een rationele verklaring te vinden voor de audiofiele kwaliteiten of manco's van de gebruikte spullen. Integendeel, iemand die dat probeert maakt zich verdacht. Wel vinden we allerlei quasi-wetenschappelijke argumenten (zie de voorbeelden hieronder). Ook is het eigenlijk altijd zo dat de duurste componenten de beste beoordeling krijgen.
Technisch georienteerde artikelen over dit onderwerp worden gekenmerkt door een volledig gebrek aan inzicht in de relatieve betekenis van diverse effecten. Zo gaat het in de verhalen van de in deze kringen vermaarde Cyril Bateman over door condensatoren geproduceerde vervorming in de orde van honderdduizendste procenten. Wat daar ook mee bedoeld wordt, en hoe het ook geconstateerd wordt (de meetapparatuur van het IJkwezen is daar nauwelijks toereikend voor), zeker is dat het in het niets valt bij de onvermijdelijke onvolkomenheden van zo'n beetje elke electronische component (zeker electronenbuizen!), maar ook die van je oor, van muziekinstrumenten, en van het geluid van je ademhaling terwijl je naar je kostbare apparatuur zit te luisteren... Merkwaardig is overigens dat dergelijke meetresultaten als zoete koek geslikt worden, geheel in strijd met het idee dat je alleen maar op je gehoor moet afgaan. Het doen van metingen heeft alleen zin als je een rationeel beeld van de werking van een apparaat hebt.
Een ander voorbeeld is het advies zilverdraad te gebruiken voor de bedrading van een versterker, in plaats van koperdraad. Het verschil in weerstand van stukjes draad van 1 mm dik, 10 cm lang is, gemeten bij audiofrequenties (waarbij het skineffect geen rol speelt), ongeveer 0.2 mΩ. (De totale weerstand van de draad is ongeveer 1.6 mΩ, vergelijk dit met de andere weerstandswaarden die je in een buizenschakeling aantreft). Gelijksoortige verbindingen voor het linker- en rechterkanaal moeten dan nog precies even lang zijn, vindt men. Toch niet in verband met looptijdverschillen die pas boven 100 MHz een rol spelen?
Isolatie om de draad wordt afgeraden, wat in sommige UHF toepassingen inderdaad een goed advies kan zijn, maar bij audiotoepassingen maakt het niet uit. Moet er dan toch geisoleerd worden, dan mag dat volgens de audiofiele regels uitsluitend met natuurlijke materialen (schoenveterkatoen!). Maar PTFE (teflon, op en top een kunststof) mag dan weer wel, het is zelfs een aanrader... Ik kan deze gedachtengang niet volgen. De audiofielen kunnen wel beweren dat ze uitsluitend op hun gehoor afgaan, maar hoe komen ze dan op het idee van dit soort richtlijnen?
Hieronder een staalkaart van de terminologie waarmee de audiofiele kwaliteiten benoemd worden. In het volgende citaat gaat het om het 'beluisteren' van - het is haast niet te geloven - acht verschillende netsnoeren, varierend in prijs van 120 euro tot 2000 (!) euro. Hoe die snoeren in elkaar zitten, of waarom ze zo duur moeten zijn of waarom ze überhaupt enige invloed op de geluidskwaliteit zouden hebben, komt overigens niet ter sprake, en ik zou het ook niet kunnen verzinnen....
Netkabel 1: Licht overpowered, lomp, minder detail, niets "fijns" - enigszins geforceerde weergave.../ Ruimtelijk, mooie scheiding van instrumenten en stem, boeiend - laat veel horen, veel energie maar een tikkeltje helder.../ Groffe hoogweergave, "kort" op de laagweergave
Netkabel 2: Goede klankbalans, dynamisch met een open karakter en veel informatie/ Minder dynamisch, warm karakter, minder precies/ Ingetogen en netjes, enigzins vertopte weergave/
Netkabel 3: Grof, afstandelijk met weinig precisie, enigzins "dof"/ Hol, minder punch, rustige weergave maar minder boeiend/ Minder vloeiende weergave, minder detail, veel energie
Netkabel 4: Dynamisch, mooie klankkleuren, lekkere pace & rhythm met een goede balans/ Mooi afgebakend laag, boeiende levendige weergave, schoon - geluiden lopen niet door elkaar heen/ Veel energie, goede hoog-weergave, "bijna saai" zo netjes
Netkabel 5: Weinig op aan te merken, lijkt alleen merkwaardig "traag"/ Goede plaatsing stemmen, rust met veel detail, muziek lijkt trager/ Goede stemmen, schone en energieke weergave met veel detail
Netkabel 6: Goede pace & rhythm, detail op stemmen en klanken zijn goed, erg ruimtelijk/ Rustig, minder energie waardoor het laag meer "bonkt"/ Veel detail en nuances op klanken, goede stemmen, ruimtelijke weegave
Netkabel 7: Mooi dynamisch, "fris", goede stemmen met detail, muzikaal met goede klankbalans en ritmiek/ "Diepere" laagweergave, schoon en rustig, iet minder harmonisch/ Doortekend op stemmen, ietwat laid-back, erg schoon met goede energie
Netkabel 8: Enigzins gesloten karakter, verder redelijk goed/ Vol laag, nadruk op 's'-en/ Energierijk, aangezet hoog maar toch enigzins saai
Een luidsprekerkabel kan - ook volgens geaccepteerde fysische principes - de weergave wel degelijk beinvloeden, zeker als hij zoals de audiofiel dat graag ziet van koolstof is gemaakt. De fysische reden is in dat geval, dat er een betrekkelijk hoge weerstand in het spreekspoelcircuit wordt opgenomen, wat ten koste gaat van de lage-tonen weergave, maar dit zal wel niet het audiofiele argument zijn. Opmerkelijk is ook het idee dat een kabel 'ingespeeld' zou moeten worden.
De beluisterde kabel meet 1.5 meter lengte en heeft een weerstand van 1.7 ohm per ader hetgeen een opmerkelijk hogere weerstand is tov. een "normale" koperen geleider welke bij dezelfde lengte minder dan 1 milliOhm meet[...]
De koolstofkabel zou volgens[de fabrikant] niet tot nauwelijks hoeven inspelen en meteen laten horen waar het toe in staat is. [...] Wat meteen opvalt is de enorme rust en ruimtelijke weergave. Ook opmerkelijk is dat het laag geen druk opbouwd en dus niet hinderlijk aanwezig is, wel goed gedoseerd. Stemmen en instrumenten hebben een natuurlijke klank en textuur en zijn goed aan te wijzen. De drie-dimensionaliteit is ook opmerkelijk goed: het podium is diep en breed zonder aan realisme in te boeten. Qua snelheid levert de [koolstof kabel] wel iets in tov. de "gewone" koperen kabel: Iets minder attack bij het plukken aan snaren ed.
Ik zou in zo'n geval eens kijken (in een dubbelblinde luisterproef) of hetzelfde effect bereikt wordt met het opnemen van een weerstandje van 3.4 Ω in het spreekspoelcircuit, maar dat ligt niet in de lijn van de rechtgeaarde audiofiel. Die geeft zonder blikken of blozen een kapitaal uit voor zo'n kabel. En meer dan een derde van het vermogen van zijn versterker gaat zitten in het opwarmen van de kabel!
Kunststof (behalve teflon) is, zoals we al eerder zagen, not done in een audiofiele versterker. Het minste wat je kunt doen in het geval van electrolytische condensatoren, is de plastic coating er af te halen en te vervangen door een eerlijk vernisje. Maar als je het echt goed wil aanpakken ontdoe je de elco van zijn aluminium omhulling, om hem vervolgens in hout in te bouwen:
Een goede keus is is Amasako, een Afrikaanse hardhout soort. Het geheel was afgelakt met ouderwetse schellak. [...] Nou dat is even andere koek! De presentatie van stemmen wordt overduidelijk beter, het hoog is fijner en er is duidelijk meer sub-laag!
Twee versies van de Quantum Purifier
Tenslotte de "quantum purifier". Een mooi voorbeeld hoe men zich in het ootje laat nemen (en zijn beurs laat plunderen) met aantoonbaar onzinnige quasi-wetenschappelijke prietpraat.
De purifier bestaat uit een keramische basis dat behandeld is met de zeldzame materialen neodynium en zirkonium. Hierdoor onstaat een soort supergeleider-effect waarbij de geleiding een factor 92% kent t.o.v. de 50 tot 70% van "normale" geleiders. Door deze toename in geleiding gaan electronen zich samenvoegen en versnellen waardoor de zg. quantiseringsruis sterk afneemt hetgeen een positief effect zou hebben op de muziekweergave... De purifiers kunnen ingezet worden op het eind van elk AC-traject, bijv. aan het eind van een netkabel (in het apparaat) of aan het eind van een speakerkabel. De grootste invloed wordt bereikt wanneer toegepast op de "hete" geleider: de fase van de netkabel of de plus van de speakerkabel.
Ik heb de grote purifiers aangesloten op de speakers [..]. Overigens meet ik niets aan deze purifiers: geen weerstand, geen capaciteit of inductiviteit etc., niet anders dan een stuk draad... De invloed is echter zeer goed hoorbaar! Onmiddelijk wordt mij duidelijk wat er bedoeld wordt met het verlagen van electronische ruisvloer: de hoogweergave wordt verfijnder, krijgt "meer kleur". Wat nog mooier is, is dat de podium/diepte informatie beter afgetekend wordt - het beruchte sluiertje wordt weer eens weggehaald? Hierdoor neemt de 3-dimensionale afbeelding in ruime mate toe!
Je brengt een stukje montagedraad met een indrukwekkend ogend stukje plastic (!) erom gegoten op de markt, en vraagt daar $85 voor. Natuurlijk is het essentieel dat je er ook nog een pakkend verhaal bij verzint. Na enige tijd stop je de productie: geen nood, wat er inmiddels circuleert heeft verzamelaarswaarde gekregen waardoor de prijzen alleen nog verder stijgen. Andere voorbeelden te over.
Ik heb mij in dit stukje beperkt tot een paar voor de hand liggende voorbeelden van audiofiele rimram; er zijn er veel meer. De gepresenteerde (en blijkbaar druk nagebouwde) electronische schema's bijvoorbeeld zijn een bron van vermaak of verbazing. Mooi is ook het verhaal over de geluidstechnicus uit Hilversum, die audiofiele apparatuur voor de omroep bouwde zonder onnatuurlijke, vergiftige stoffen (die immers via de electrische stroom en vervolgens via het geluid uiteindelijk de hersens vergiftigen). De componenten werden getest met een variant van de wichelroede. Hij kreeg daarvoor ook nog subsidie uit het omroepbudget.
De bovenstaande citaten heb ik merendeels ontleend aan de website www.dhtrob.com en via de daarin opgenomen links. De foto van de GZ34's komt van www.tubeworld.com, die van de 'quantum purifiers' van www.bybeetech.com. Er zijn diverse forums op het internet waar de discussie over zin en onzin van de audiofilie in soms niet mis te verstane bewoordingen wordt uitgevochten. Zie bijvoorbeeld hear.nl/forums. De genoemde heer Bateman publiceert of publiceerde in het Britse tijdschrift Electronics World.
_______________